Dlaczego samo mówienie o rasach w odniesieniu do ludzi, zwłaszcza Żydów, budzi obecnie sprzeciw i niepokój, wie chyba każdy, kto pamięta ze szkoły, co zdarzyło się między rokiem 1939 a 1945. Powinien to również wiedzieć autor powszechnie krytykowanej broszury, która istotnie zawiera koncepty dość podejrzanej proweniencji. Natomiast mało kto pamięta, że ówczesne rasoznawstwo, utożsamiane dziś z rasizmem, nie było zjawiskiem jednorodnym ani pod względem intencji, ani metod i formułowanych tez. Dotyczy to również, a może przede wszystkim, badań nad Żydami.

"Musimy zdawać sobie sprawę z faktu - pisał przed siedemdziesięciu trzema laty Jan Czekanowski - że czysto teoretyczne wyniki nauk antropologicznych odgrywają bardzo wielką rolę w kształtowaniu się poglądów na zagadnienia społeczne". Lwowskiemu profesorowi, którego międzynarodowy autorytet był tak wielki, że jego asystentka uwięziona podczas wojny w Auschwitz natychmiast wzbudziła frenetyczną ciekawość doktora Mengele, bardzo się owo zideologizowane rasoznawstwo nie podobało. Czekanowski nie tylko dostrzegał ścisły związek pomiędzy nadużywaniem "przedwczesnych syntez etnologicznych" przez socjalistów a tym, jak "poczynają sobie z antropologią ich przeciwnicy polityczni", lecz uważał, że takie praktyki nakładają na każdego poważnego antropologa badającego rasowe różnice między ludźmi "obowiązek oględnego formułowania swoich wyników i oparcia syntez na ścisłych podstawach". Chodziło tu o dwa nierozerwalnie ze sobą powiązane grzechy ówczesnego rasoznawstwa, osobliwie niemieckiego: dowolność metodologicznych kryteriów i procedur oraz ustawiczne mieszanie biologii z naukami społecznymi. Dla samego Czekanowskiego sprawa była zupełnie oczywista: "antropologia, jako nauka przyrodnicza, bada właściwości ciała ludzkiego i jego funkcji, tamte zajmują się wytworami działalności ludzkiej".

Żydzi, jak każdy inny naród, dla Czekanowskiego nie stanowili rasy. Owszem, będąc "ludem pierwotnie semickim, azjatyckiego pochodzenia, zachowującym tradycję i izolującym się od swego otoczenia", zdołali utrzymać "ciągłość indywidualności historycznej". Jednak skrupulatne badania statystyczne dokonywane na populacji Żydów polskich przez zespół lwowskiego uczonego ukazały całkowity brak u nich antropologicznej jednorodności. "Żydzi warszawscy wykazują wielkie podobieństwo do ludności Niemiec Środkowych", których w badaniach Czekanowskiego reprezentowali mnisi "klasztoru Lorsch, koło Wormacji w Hesji z VII-XVII wieku"; "u Żydów lwowskich uderza nas ich wyraśne odchylenie od mnichów z Lorsch w kierunku tureckiej ludności koczowniczej naszych południowo-wschodnich rubieży"; wreszcie w przypadku "Żydów trockich" zastanawiające jest ich podobieństwo do "średniowiecznych kijowian". Czemu mogą służyć takie badania w odniesieniu do nauk społecznych? Chyba tylko temu, by po skonfrontowaniu danych antropologicznych z niekompletnymi przekazami historycznymi i ustaleniami czynionymi na gruncie językoznawstwa, szczegółowo rozważać problem migracji ludów. W każdym bądź razie Czekanowski skrzętnie unikał efektownych syntez, które rozpalały wyobraśnię rasistowsko nastawionych dyletantów. O Żydach powiedział jedynie, że traktowani jako przykład "unaoczniają nam, iż zjawiska kulturowe mogą posiadać bardziej konserwatywny charakter od właściwości antropologicznych".